Kalemegdan


Istorija beogradske tvrđave

Vreme čitanja: 8min, 53s| 1777 reči

17 Sep
kalemegdan
Foto: Miroslav Lj Ranković

Kalemegdan, najlepši i najveći park Beograda ujedno je inajbogatija riznica istorije srpske prestonice. Zdanje puno istorijskih priča kao i zanimljivosti svedok je prolaska raznih civilizacija i vladara kroz ove prostore.



Sigurno je da se sve tajne Kalemgdana ne mogu otkriti jednim tekstom, ali evo priče o jednoj od najlepiših i najbogatiji tvrđava u Srbiji.

Kalemegdanska tvrđava jeste najupečatljivije zdanje Beograda, datira iz II veka nove ere. Tragovi naselja na kom je danas tvrđava vode poreklo još iz Neolita, kada su naparavljeni zemljani bedemi. Pretpostavlja se zbog napada varvarskih plemena na severu. Ovakvo utvrđenje tokom II veka preraslo je u klasični rimski kastrum koji je bio deo limesa. Kastrum je obuhvatao deo današnjeg gornjeg grada sa delom Kalemgdanskog parka do današnje Pariske ulice. U ovom svom obličju Kalemgdanska tvrđava postaje deo Istočnog rimskog carstva nakon podele i tada dobija naziv Singidon odnosno Singidunum.

Nije mnogo prošlo a kalemegdanska tvrđava biva u potpunosti razrušena nakon velikog napada Huna 441. godine. Tvrđava je bila ojačana i delom obnovljena dok je vladao Jusitijan I, vizantijski car 535. godine. Ona je tada najverovatnije obuhvatala prostor današnjeg Gornjeg grada, i oko takvog utvrđenja se kasnije naseljavaju Srbi. Nedugo zatim, u VIII veku utvrđenje je ponovo razrušeno tokom napada Obra i tada život oko njega zamire.

Ko je ponovo uzdigao bedeme beogradskog utvrđenja ne zna se kao ni kad se to tačno desilo, ali je izvesno da je sredinom IX veka ponovo postojalo utvrđeno naselje na ušću Save u Dunav. Ova ranovizantijska verzija tvrđave bila je građena od belog kamena koji je blještao nad panonskom ravnicom i zbog čega su joj Srbi dali naziv Beli Grad, odnosno Beogad.

Tada počinje period osvajanja beogradskog utvrđenja i smenjivanja različitih sila u skladu sa istorijskim prilikama tog vremena. Tvrđavom su upravljali na smenu Bugari, Vizantijci i Mađari a XI veku ovo zdanje ponovo pripada Vizantijskom carstvu. Ona tada postaje isturena granična utvrda Vizantije i u tom periodunjeni kasnoantički bedemi su obnovljeni.

Turbulentan ali i zanimljiv period doživljava tvrđava tokom XII veka. Mađari su napadima tokom 1127.godine uspevaju na kratko da je osvoje a zatim i poruše. Materijal od tvrđave iskoristili su za izgradnju Zemunskog grada. Za vreme vizantijske vladavine (1143—1180) Vizantijci zauzimaju Zemunsko utvrđenje i kamen koji je tri veka ranije prešao Savu vraćen je nazad u Beogradsku tvrđavu. Slede godine kada se smenjivala vlast mađarskih i srpskih vladara nad tim utvrđenjem, a poznato je i da su srpski car Dušan i kasnije knez Lazar pokušavali da zauzmu tvrđavu, ali bez uspeha.

Ovde možete izvršiti REZERVACIJU svog mesta na prvoj sledećoj turi za obilazak Kalemegdana.

despotova-kula
Foto: Vladan Šćekić

Srpski despot Stefan Lazarević dobija Beograd i Kalemgdansko utvrđenje 1403. godine vazalnim ugovorom koji je potpisao sa mađarskim kraljem Žigmundom. Za vreme njegovog upravljanja beogradska tvrđava je značajno obnovljena ali i proširena. Manojlov kastel je pretvoren u despotov dvorac sa prvobitnom kulom Nebojša, Zapadno podgrađe je ojačano i uz njega je podignuto ratno pristanište, Gornji grad je opasan sistemom dvostrukih bedema, napravljen je duboki suvi šanac ispred Gornjeg grada i obnovljen je Donji grad sa pristaništem na čijem ulazu se nalazi današnja kula Nebojša. Nakon Stefanove smrti Beograd je vraćen Mađarima.

Tokom XVII i XVIII veka tvrđavom su naizmenično upravljali Austrogari i Turci. U tom periodu srednjevekovno utvrđenje je pretvoreno u artiljerisko, uništen je Despotov grad. Podizani su bedemi i ponovo rušeni, rađena je i obnova utrđenja, ali zbog lošeg finasijskog stanja i stalnog smenjivanja vlasti obnova je išla sporo prema rešenjima koja su uglavnom bila zastarela.

kalemegdan-despotov-grad-maketa
Foto: Vladan Sćekić

Karađorđe sa ustanicima osvaja beogradsku tvrđavu 1807. godine i ona ostaje u sastavu Srbije sve do propasti Prvog srpskog ustanka 1813. godine. Ključevi Beogradske tvrđave dolaze u ruke kneza Mihajla Obrenovića 1867. godine kada je potpisan ugovor o Turskom napuštanju Srbije. Tada poznato Beogradsko utvrđenje gubi vojni karakter i ceo prostor oko tvrđave počinje da se pretvara u kalemegdanski park.

Međutim, ni to nije značilo kraj nemira za beogradsku lepoticu. Tokom Prvog svetskog rata za vreme bombarodovanja, uništene su sve unutrašnje prostorije, a bedemi su pretpeli teška oštećenja. U Drugom svetskom ratu u tvrđavi su bile smeštene nemačke okupacione snage, a nakon oslobođenja Beograda tu su boravili pripadnici JNA. Kada su i oni po zvaršetku rata napustili utvrđenje, cela tvrđava i park su stavljeni pod zaštitu države.

Danas je Beogradska tvrđava svojevrstan muzej i najbogatija riznica, koja čuva tragove različitih epoha koje su opisane u prethodnom delu teksta. Beli delovi tvrđave predstavljaju vizantijski stil odnosno srednjevekovni sloj gradnje po kojem je ceo grad dobio ime, dok je crveni deo zaostavština austrijskih odnosno turskih epoha i predstavljaju artiljerijsko doba.

Kalemegdan u sebi čuva ostatke Rimskog kastruma, ostatke Despotovog grada, Stambol kapiju, Nebojšinu kulu, Rimski bunar, Sahat kula i ostale znamenitosti koje podsećaju na razne faze kroz koje je prošlo jedno od najstatijih utvrđenja kod nas.

Delovi Kalemegdana

kalemegdan-vidikovac
Foto: Gost.rs(Marko Dimitrijević)

Gornji grad
Gornji grad je u drugoj polovini XIX veka pretvoren u park u kome su razmešteni značajni kulturno istorijski spomenici. Iz pravca centra u beogradsku tvrđavu se ulazi kroz Stambol kapiju. Ovu kapiju napravili su Austrijanci, međutim kapija je bila upamćena po tome što su Turci u njenoj blizini nabijali na kolac buntovne Srbe. Zbog toga ona je dugo bila ozloglašena. Sahat kula je najočuvanije zdanje u Gornjem gradu utvrđenja. Ona je građena i pod austrougraskom i turskom vlašću. Časovnik koji je i danas tu, postavljen je tokom XX veka, a ponovo je osposobljen za rad 2003. godine. Iako je mehanizam iz XX veka obnovljen i očuvan u Sahat kulu su postavljeni moderni mehanizmi sa elektromotorima i senzorima dok se stari mehanizam čuva. Damad - Ali pašino turbe je svakako još jedan istorijski objekat koji treba obići tokom šetnje Gornjim gradom. On je jedan od retkih spomenika islamske arhitekture i predstavlja mauzolej osmougaone osnove iz XVIII veka.

rimski-bunar
Foto: Miroslav Lj Ranković

Rimski bunar
Predstavlja još jedan adut Gornjeg grada koji nosi sa sobom mistične priče o mnogobrojnim ubistvima i mučenjima koja su se navodno dogodila u njemu. Dubok je oko 60 metara, a ranije su ga pratile priče da se niko nije spustio do njegogov dna. Zna se da ga nisu Rimljani sagradili kao i da nije klasičan bunar. Ostaci zamka despota Stefana Lazarevića takođe se mogu obići u Gornjem gradu. Zamak je izgrađen u XV veku, a dobrim delom je uništen tokom bomboradovanja u jednoj od mnogih borbi koje su se dešavale oko ovog zdanja.

kalemegdan-pobednik
Foto: Gost.rs(Marko Dimitrijević)

Dolazimo do jednog od najznačajnijih aduta, odnosno simbola Kalemegdana. To je spomenik "Pobednik" koji je zaštitni simbol cele tvrđave, ali i samog grada Beograda. Ovaj spomenik nalazi se na najvišem bedemu tvrđave i simboliše pobedu Srbije nad Turskom i Austro - ugarskom imperijom u ratovima od 1912. do 1918. godine. Spomenik je delo čuvenog vajara Ivana Meštrovića i svečano je otkriven 1928. godine. Tvrđava je za vreme turske vladavine bila zloglasno mesto za Srbe, čak zabranjeno utvrđenje u koje su odlazili samo zarad mučenja i sigurne smrti. Pobeda i osvajanje tvrđave značilo je kraj tiranije, a spomenik je simbol te pobede. Sivi soko u levoj ruci pazi da se mračne sile tiranije ne probude, dok mač u desnoj treba da simbolizuje volju da se ta sila uplaši i pobedi. Nag vojnik je postavljen tako da je njegova muškost bude okrenuta ka Beču, prestonici nekadašnje Austro - ugarske imperije, a zadnjica ka Pašinom konaku i dalje ka Istanbulu, mada je kako mnogi kažu vrlo diskutabilno da li je statua nagog mušakrca okrenuta ka Austriji. Inače jedna od prvobitnih lokacija namenjenih ovom spomeniku je sadašnji Trg republlike, ali je ona promenjena da bi se nag muškarac sklonio od očiju javnosti, pogotovo tadašnjih beogradskih dama koje su se tome usprotivile.

U Gornjem Gradu treba obići i spomenik despotu Stefanu Lazareviću, a ne treba propustiti priliku da se poseti Crkva Ružica (važi za najstariju crkvu u Beogradu) kao i Kapela svete Petke čiji današnji izgled datira iz perioda između dva svetska rata.

kalemegdan-donji-grad
Foto: Gost.rs(Marko Dimitrijević)

Donji grad
Donji grad obuhvata celo priobalno područje uz Dunav i Savu, a ovaj deo tvrđave bedemima je opasao despot Stefan Lazarević. U ovaj deo utvrđenja se dolazi kroz Vidin kapiju i Mračnu kapiju. Vidin kapija je Istočna kapija Donjeg grada izgrađena u XVIII veku tokom proširenja. Dve kule činile su ovu kapiju, sve dok ih Nemci nisu digli u vazduh. Još jedna značajana kapija u Donjem gradu je Kapija Karla VI. Ovaj spomenik je retko nasleđe baroka koje se može naći na ovim prostorima. Uklopljena je u severoistočni bedem Donjeg grada, a podignuta je u čast osvajača Beograda Karla VI. Na zapadnoj strani kapije prikazan je grb Tribalije sa glavom vepra koja je probodena strelom, ispod njega ratna znamenja, a iznad njih carska kruna. Ovaj grb je najstariji očuvan grb u Beogradu.

Kula Nebojša
Još jedna od znamenitosti koja je smeštena u ovom delu beogradske tvrđave. To je srednjevekovna topovska kula dignuta na obali reke da bi štitla ulaz u pristanište. Za vreme Turaka kula je pretvorena u tamnicu i mučionicu gde je i ubijen grčki revolucionar i pesnik Riga od Fere.

kalemegdan-park
Foto: Miroslav Lj Ranković

Barutana
Jedan od, možda, najinteresantnijh aduta Donjeg grada tvrđave. Ona se nalazi ispod tvrđave i predstavlja zapravo veštačku pećinu koja je izgrađena za vreme austrijske vladavine u Beogradu. Austrijska zamisao je da reše problem stalnih eksplozija magacina baruta sa kojima su Turci imale problem, pa su izgradili dve dvorane ispod same tvrđave u samoj steni. Oni su barutanu opasali i zaštitnim zidom kako bi magacin bio siguran u slučaju da protivnička artiljerija pokuša da ga nacilja. U barutani se sada mogu pronaći i spomenici iz perioda rimske vladavine utvrdjenjem. Ispod velikog barutnog magacina, znatno pre nego što je ovaj deo postao austrijski, još u rimsko vreme pre gotovo dva milenijuma, postojao je takozvani Mitreum. To je bilo antičko, prethrišćansko svetilište posvećeno bogu Mitri.

Park Kalemegdan
Danas najlepši park, sređen i uređen krajem XIX veka, mesto je za razonodu, šetnju i odmor, a nekada je predstavljao bojno polje koje je služilo da se osmotri neprijatelj. Tako je i ovo polje, ujedno i cela tvrđava dobila ime. Kale - grad, tvrđava i megdan polje. Fićir - bajir je bio još jedan naziv Turaka za ovo polje, a u prevodu znači "breg za razmišljanje". Na ovom delu tvrđave možete obići Spomen obeležje predaje ključeva Beogradske tvrđave, Spomenik zahvalnosti Francuskoj, Zološki vrt, Veliko stepenište kao i dečiji zabavni park. Pored ovih tu su još mnogi spomenci kulture kao i skulputre. Na Kalemegdanu se održavaju i mnoge sportski, zabavni ali i kulturno - umetnički događaji. U ovom delu smeštene su i galerije kao i Umetnički paviljon „Cvijeta Zuzorić“. Za Kalemegdan se može reći da okuplja ljude najrazličitijih interesovanja. Park Kalemgadan je najveći i najlepši beogradski park, a celo utvrđenje je spomenik kulture od izuzetnog značaja. Važi za jedan od najprepoznatljivijih simbola Beograda, omiljeno šetalište mnogih Beograđana ali i neizostavni deo grada koji turisti moraju posetiti prilikom obilaska srpske prestonice.

    Autor: Gordana Ivković






Drugim korisnicima se dopalo

pročitajte i..